Espejon zaudenean pentsa ezazu 1100 hitorio urteek begiratzen zaizula. 919. urteko Valpuestako izkribuetan agertzen bait du.
Espejo atseden geldilekua zen, ez bakarrik garaiko erromatarentzat, baizik eta gaur egun deitzen dugun Bilbo-Pancorbo errepibidetik ibiltzen ziren mandazainentzat.
Espejok, mendetan ikusi zuen bere kaleetan zehar Gaztelatik Bizkaiko kaietara, bereziki Bilbora, eramaten zuten artilea esportatzeko.
Espejok etxean hartu zuen bere ostatuetan eta bentetan hainbat bidaiariak, batzuk anonimuak, baina beste batzuk oso esagunak: John Adams, gero Estatu batuetako II presidentea izango zena, edo bere semea John Quince Adams, VI presidentea izango zena, adibide giza.
Baina aspalditik, Espejok bere kotzejun dauka bere indarra, bere errejidore eta prokuradore sindikoekin herrikoien ordezkaritzan, biztanleentzat borrokatu zutenak, Jaunen eta bere burua Jaun izandatuaen bidegabekeriak saihesteko, eta kontribuzio ordainketa saihesteko, beste herriko jendeek derrigorrezkoa zeukatena.Baita ere heriko mugak defendatzeko borrokatu zuten, eta baska eskubideen alde, ingurukoen kontra: Barriotarren kontra, Tuestatarren kontra, Villamadernetarren kontra. 1430. urtetik aurrera, gure arbasoek utzitako dokumentazioa daukagu esku, gure herria defentsatzeko jarraitu behar dugun bide modukoa.
Gaur egun, modernoagoa, baina kotzejua modu berean dabil. Errejidorea eta prokuradoreak, administrazio batzordeko presidentea eta batzordekideak deitzen dira. Adminitrazio batzordeko konpetentziak norma foralpean daude, eta aipatu nahi ditugu denon ezagurearentzat:
- Eraikuntze, handitze, mantentze eta konpontze lanak, bere barnean daukan herri instalazioetan.
- Herri-bide, mendi, iturri, eta beste ondasun eta serbitzuen zaintza.
- Administrazioa, konserbazioa eta ondareen arauketa, basoak barne.
- Programazio, proiekzio eta lanen betearaztea, eta zerbitzu ematea berari dagokion esparruetan.
Eskumen horiek betetzeko, kotzejuak eskubideak dauzka ere bai, laburpen ditugunak: hitzarmen zilegitasuna eta burututasuna; araudiarenak eta auto-organizaziozkoak; programazioa eta plangintza; ekimen eta hitzarmen aztertzea; ondasun eta eskubide defentsa; hirigintza-prozesuan parte izatea; desjabetze boterea; ikerketa, mugaketa eta ondasun bereskutaketa; zergadun eta finantziari tasak; lehentasunak eta bestelako Ogasunari aintzatetsiak kredituentzat; hirigintza garapenari buruzko informazioa emateko Araba foru aldundiari gaitasuna; zigorra ezartzeko eskubidea legepean eta bere ordenantzapean.
Ongi etorria Espejora.